गिजाको रिसेसनको निदान

किशोरकिशोरीहरूमा प्रायः तल्लो बङ्गाराका बीचका अगाडिका दाँतहरू (सेन्ट्रल इन्साइजर) प्रभावित हुन्छन् भने वयस्कहरूमा माथिल्लो बङ्गाराका छेउका दाँतहरूमा गिजाको रिसेसन बढी देखिन्छ।

आफ्नो गिजाको आफैं गरिने मूल्याङ्कन, उदाहरणका लागि घरमा ऐनाअगाडि, सही मूल्याङ्कनका लागि पर्याप्त हुँदैन। दन्त क्लिनिकमा क्लिनिकल परीक्षण नगरी गिजा पछि हट्नुको कारण पत्ता लगाउन सम्भव छैन।

दन्त क्लिनिकमा गिजा जाँच्ने प्रोब (पेरियोडोन्टल प्रोब) ले गरिने सही क्लिनिकल परीक्षणबाट मात्र गिजा स्वस्थ छ कि, गिजाको सुजन (जिन्जिभाइटिस) छ कि, वा दाँतलाई थाम्ने संरचनाको रोग (पायरिया) भइसकेको छ भन्ने स्पष्ट हुन्छ।

गिजाको रिसेसनमा चारवटा गम्भीरताका तहहरू छुट्याइन्छ, किनभने तिनैका आधारमा उपचारका विकल्पहरू पनि निर्धारण गर्न सकिन्छ।

गिजाको किनारा पछि हट्दै चल्ने (हल्लिने) मुखको श्लेष्म झिल्लीसम्म नपुगेको अवस्थामा साधारण रिसेसन मानिन्छ। दोस्रो तहमा रिसेसन चल्ने श्लेष्म झिल्लीभित्रसम्म पुगिसकेको हुन्छ। यी दुवै अवस्थामा शल्यक्रियाद्वारा गिजाको किनारा सच्याउन सम्भव हुन्छ।

तह ३ र ४ मा दाँतहरूबीचको बङ्गाराको हड्डी पनि खिइसकेको हुने भएकाले त्यहाँ भएको गिजाको रिसेसनलाई शल्यक्रियात्मक उपायहरूबाट पनि पूर्ण रूपमा सच्याउन सकिँदैन।

आधारभूत पेरियोडोन्टल परीक्षणको उद्देश्य छोटो समयमै गिजाका समस्याहरू छन् कि छैनन् भनेर पत्ता लगाउनु हो। यसबाट सजिलै जिन्जिभाइटिस पहिचान गर्न वा पायरिया पत्ता लगाउन सकिन्छ।

गिजा जाँच्ने प्रोब (पेरियोडोन्टल प्रोब) ले छानिएका ठाउँहरूमा गिजाको किनारामा प्रोब कति गहिरोसम्म जान्छ भन्ने कुरा बिस्तारै र मिलिमिटरसम्म सटीक रूपमा नापिन्छ।

यो छोटो परीक्षणपछि दाँतलाई थाम्ने संरचना खिइएको संकेत भेटिएमा मात्र थप जाँचहरू गरिन्छन्। यी जाँचहरूमा पेरियोडोन्टल चार्ट र थप एक्स-रेहरू समावेश हुन्छन्।

गिजा जाँच्ने प्रोब (पेरियोडोन्टल प्रोब) ले गरिने क्लिनिकल परीक्षणमा प्रत्येक दाँतको छवटासम्म ठाउँमा प्रोब गिजाको पकेटभित्र कति गहिरोसम्म जान्छ भन्ने कुरा मिलिमिटरसम्म सटीक रूपमा नापिन्छ। सही अर्थमा भन्नुपर्दा, गिजाको किनारा र गिजाको पकेटको पिँधबीचको दूरी नापिन्छ। यसलाई प्रोबिङ गहिराइ भनिन्छ। स्वस्थ ठाउँहरूमा प्रोबिङ गहिराइ बढीमा ३ मिलिमिटर हुन्छ। तर गिजाको रिसेसनका कारण दाँतलाई थाम्ने संरचना पहिले नै खिइसकेका ठाउँहरूमा पनि प्रोबिङ गहिराइ केही मिलिमिटर मात्र हुन्छ।

यसका साथै पेरियोडोन्टल चार्टमा बङ्गाराको हड्डीको उचाइ (एट्याचमेन्ट लेभल) मिलिमिटरसम्म सटीक रूपमा अभिलेख गरिन्छ। गिजाको रिसेसनको निदान र उपचार योजनाका लागि पेरियोडोन्टल चार्ट अपरिहार्य छ। हरेक दन्त क्लिनिकले पेरियोडोन्टल चार्ट अनलाइन निःशुल्क रूपमा तयार गर्न र थप प्रयोग गर्न सक्छ: www.periodontalchart-online.com।

कहिलेकाहीँ गिजाको रिसेसनको निदान यसका लागि आवश्यक एक्स-रेहरूपछि मात्र निश्चित रूपमा पुष्टि गर्न सकिन्छ। गिजाको रिसेसनको निदानका लागि कुन एक्स-रेहरू आवश्यक छन् भन्ने छनोट क्लिनिकल परीक्षण सकिएपछि मात्र गरिन्छ। यसरी एक्स-रे विकिरणको अत्यधिक सम्पर्कबाट बच्न सकिन्छ।

सबैभन्दा साधारण अवस्थामा एक्स-रे जाँचमा दुईवटा तस्बिर (बाइटविङ एक्स-रे) हुन्छन् भने सबैभन्दा विस्तृत अवस्थामा थप १४ वटासम्म एक्स-रे तस्बिरसहितको पूर्ण मुखको एक्स-रे शृङ्खला वा एउटा अर्थोप्यान्टोमोग्राम (OPG) हुन्छ। खिचिएका एक्स-रेहरूले दाँत वरिपरिको बङ्गाराको हड्डी देखाउनुपर्छ र यसरी हड्डी खिइनुको गम्भीरता अनुमान गर्न सम्भव बनाउनुपर्छ।

दन्त क्लिनिकमा खिचिएको प्रत्येक एक्स-रेमा दाँतहरूलाई क्यारिज र पायरिया दुवैका लागि जाँच गर्नुपर्छ।

सन् १९९९ मा पेरियोडोन्टल रोगहरूको वर्गीकरणसम्बन्धी पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय कार्यशाला संयुक्त राज्य अमेरिकामा आयोजना गरियो। सन् १९९३ को युरोपेली वर्गीकरणको तुलनामा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन यो थियो कि रोगका प्रकारहरूलाई सामान्यतया पहिलो निदानको समयमा बिरामीको उमेरका आधारमा मुख्य रूपमा परिभाषित गर्न छोडियो (जस्तै: किशोरावस्थाको पायरिया र वयस्कको पायरिया)। नयाँ रूपमा दीर्घकालीन (क्रोनिक) र आक्रामक (एग्रेसिभ) पायरिया परिचय गराइयो, साथै उदाहरणका लागि प्रणालीगत रोगहरूसँग सम्बन्धित हुन सक्ने पायरिया पनि।

तर सन् २०१८ देखि लागू नयाँ वर्गीकरणमा दीर्घकालीन र आक्रामकबीच भेद गरिँदैन। अब पायरियालाई – मधुमेहको वर्गीकरणको अनुसरण गर्दै – स्टेजिङ र ग्रेडिङद्वारा वर्णन गरिन्छ।